نجاتی حسینی: سرمایه اجتماعی مهمترین ظرفیت دین برای تقویت انسجام جامعه است
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، سید محمود نجاتی حسینی، مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، امروز (دوشنبه) در کنگره بینالمللی حضرت بیبی حکیمه (س)؛ الگوی دیانت و عقلانیت که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد، با تأکید بر جایگاه علوم اجتماعی در مطالعه دین اظهار داشت: علوم اجتماعی دین یکی از مشروعترین و مناسبترین حوزههای علمی برای تحلیل و بررسی پدیده دین است و میتواند با تکیه بر دادههای علمی، به فهم دقیقتر مسائل دینی و اجتماعی کمک کند.
وی با اشاره به سخنان ارائهشده در این همایش افزود: مباحث مطرحشده از منظر مدیریتی، حاکمیتی و تاریخی بسیار ارزشمند بود و دادههایی که درباره مزارشناسی و بقاع متبرکه ارائه شد، برای پژوهشگران علوم اجتماعی سرمایهای علمی محسوب میشود که میتواند مبنای تحلیلها و نظریهپردازیهای جدید قرار گیرد.
سرمایه اجتماعی نیازمند تبیین دقیق مفهومی است
مدیر بخش جامعهشناسی دین دانشگاه تهران با بیان اینکه مفهوم سرمایه اجتماعی کمتر مورد تبیین قرار گرفته است، گفت: در این همایش درباره سرمایه اجتماعی سخن گفته شد، اما کمتر به این موضوع پرداخته شد که سرمایه اجتماعی چیست، از چه مؤلفههایی تشکیل میشود، چه کارکردهایی دارد و با چه آسیبها و چالشهایی مواجه است.
نجاتی حسینی سرمایه اجتماعی را مجموعهای از هنجارها، روابط، رفتارها، باورها و ارزشهایی دانست که زمینه تعامل بهتر میان افراد جامعه را فراهم میکند و افزود: سرمایه اجتماعی موجب شکلگیری زندگی انسانی، اخلاقی و معنوی میشود و از مهمترین مفاهیم مورد توجه جامعهشناسان معاصر است.
اعتماد، مشارکت و انسجام سه رکن سرمایه اجتماعی هستند
وی با اشاره به شاخصهای اصلی سرمایه اجتماعی اظهار کرد: اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی و انسجام اجتماعی سه مؤلفه اصلی این مفهوم هستند که قابلیت سنجش علمی نیز دارند.
مدیر بخش جامعهشناسی دین دانشگاه تهران ادامه داد: براساس آخرین پیمایشهای اجتماعی، میزان اعتماد عمومی به بسیاری از نهادهای اجتماعی در سطح مطلوبی قرار ندارد و این مسئله یکی از مهمترین چالشهای سرمایه اجتماعی در کشور به شمار میرود.
وی مشارکت اجتماعی را دومین مؤلفه سرمایه اجتماعی دانست و گفت: مشارکت اجتماعی زمانی معنا پیدا میکند که افراد به صورت آگاهانه و داوطلبانه در عرصههای مختلف حضور داشته باشند، اما بررسیها نشان میدهد میزان مشارکت اجتماعی و بهویژه مشارکت سیاسی در سالهای اخیر روندی کاهشی داشته است.
نجاتی حسینی انسجام و وفاق اجتماعی را سومین مؤلفه سرمایه اجتماعی عنوان کرد و افزود: جامعه زمانی از سرمایه اجتماعی بالایی برخوردار است که میان مردم، نهادها و نظام تصمیمگیری، همگرایی و همبستگی وجود داشته باشد و اهداف مشترک، مبنای حرکت جامعه قرار گیرد.
ضرورت بازتعریف نسبت دین و سرمایه اجتماعی
وی با اشاره به تعاریف رایج از دین اظهار داشت: بیشتر تعاریفی که خارج از فضای دانشگاهی درباره دین ارائه میشود، بر جنبههای سنتی و الهیاتی آن تأکید دارد، اما هنگامی که از نسبت دین و سرمایه اجتماعی سخن میگوییم، لازم است این مفهوم با رویکردی اجتماعی و علمی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران تأکید کرد: همایشهایی از این دست میتوانند زمینه گفتوگوی میان حوزههای دینی و دانشگاهی را فراهم کنند تا ظرفیتهای دین در تقویت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت مردمی و انسجام ملی با رویکردی علمی تبیین شود.
برای تقویت سرمایه اجتماعی باید از تعریف مدرن دین بهره گرفت
نجاتی حسینی با تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه به دین و سرمایه اجتماعی اظهار داشت: اگر میخواهیم از سرمایه اجتماعی در پیشبرد اهداف دینی بهره بگیریم، باید تعاریف مدرن دین و نسبت آن با سرمایه اجتماعی را نیز مدنظر قرار دهیم. امروز در جهان مدرن زندگی میکنیم و دهها کتاب و مقاله علمی در این زمینه منتشر شده است؛ همچنین در کشور ما نیز پژوهشهای متعددی انجام شده که نباید از آنها غفلت کرد.
وی افزود: برای فهم صحیح نسبت دین و سرمایه اجتماعی، دیگر نمیتوان تنها به تعاریف سنتی اکتفا کرد، بلکه باید با رویکردی علمی و روزآمد به این موضوع پرداخت تا بتوان از ظرفیتهای سرمایه اجتماعی در تقویت دینداری و حیات اجتماعی بهره برد.
پژوهشها تصویر مطلوبی از وضعیت سرمایه اجتماعی ارائه نمیکنند
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به نتایج پژوهشهای انجامشده در کشور گفت: بررسیهای علمی نشان میدهد وضعیت ارتباط دین و سرمایه اجتماعی در ایران چندان مطلوب نیست و این مسئله نیازمند مطالعه و آسیبشناسی دقیقتر است.
وی ادامه داد: انتظار میرود در چنین همایشهایی، مقالات و سخنرانیهای تخصصی بهصورت جزئیتر به چالشها و مخاطرات اجتماعی بپردازند؛ زیرا پرداختن کلی به موضوع، پاسخگوی نیازهای علمی این حوزه نیست.
تضعیف اعتماد اجتماعی، مهمترین تهدید سرمایه اجتماعی
نجاتی حسینی با بیان اینکه سرمایه اجتماعی در ایران با چالشهای متعددی روبهرو است، اظهار کرد: تضعیف اعتماد اجتماعی، تخریب سرمایه اجتماعی بر اثر استفاده نادرست و سیاسی شدن آن، از مهمترین آسیبهایی است که امروز با آن مواجه هستیم.
وی افزود: زمانی که سرمایه اجتماعی در خدمت اهداف سیاسی قرار گیرد، بهتدریج ماهیت مردمی خود را از دست میدهد و اعتماد عمومی نیز آسیب میبیند؛ در چنین شرایطی دیگر نمیتوان از این ظرفیت برای تقویت دین و ارزشهای اجتماعی استفاده کرد.
مدیر بخش جامعهشناسی دین دانشگاه تهران تصریح کرد: هرچه سرمایه اجتماعی دولتیتر و حکومتیتر شود، سرمایه اجتماعی مردمی تضعیف خواهد شد و این مسئله به زیان جامعه و حتی نهاد دین خواهد بود.
نگاه به زیارت باید متناسب با تحولات اجتماعی بازتعریف شود
وی با اشاره به تغییر الگوهای زیارت و گردشگری مذهبی گفت: مفهوم زیارت و گردشگری مذهبی نیز متناسب با تحولات جهان امروز دستخوش تغییر شده است و لازم است این موضوع با رویکرد علوم اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد.
نجاتی حسینی ادامه داد: امروز سرمایههای عظیم فرهنگی و تاریخی کشور، ظرفیتهای فراوانی برای تقویت سرمایه اجتماعی دارند، اما بهرهگیری از این ظرفیتها نیازمند شناخت دقیق و افزایش آگاهی عمومی است.
دین باید در خدمت توسعه اجتماعی قرار گیرد
وی با تأکید بر نقش دین در توسعه جامعه اظهار داشت: باید از ظرفیت دین برای توسعه اجتماعی بهدرستی استفاده کنیم. دین با قرائت سنتی، بهتنهایی پاسخگوی نیازهای جامعه مدرن نیست و لازم است با بهرهگیری از یافتههای علوم اجتماعی، نسبت دین با سرمایه اجتماعی بازتعریف شود تا بتوان از این ظرفیت در مسیر پیشرفت جامعه و تقویت همبستگی ملی بهره برد.
دین باید در خدمت توسعه اجتماعی قرار گیرد
نجاتی حسینی با بیان اینکه کارآمدی دین در گرو نقشآفرینی آن در توسعه اجتماعی است، اظهار داشت: اگر دین نتواند در جامعه امروز به توسعه اجتماعی، چه در عرصه دینی و چه در عرصههای عمومی، کمک کند، سرمایه اجتماعی آن بهتدریج تضعیف خواهد شد.
وی افزود: نتایج پژوهشهای انجامشده، از جمله پیمایشهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نشان میدهد در برخی حوزهها نگاه منفی نسبت به امر دینی افزایش یافته و این مسئله میتواند سرمایه اجتماعی دین را با مخاطره مواجه کند.
مدیر بخش جامعهشناسی دین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران با اشاره به برخی تغییرات اجتماعی گفت: گسترش برخی گرایشها و سبکهای جدید زندگی، حتی در شهرهای مذهبی، نشان میدهد نمیتوان با رویکردهای سنتی به مسائل فرهنگی و دینی پاسخ داد و لازم است نهادهای فرهنگی و دینی با بهرهگیری از روشهای نوین آموزشی و اجتماعی، متناسب با نیازهای نسل امروز عمل کنند.
ضرورت گسترش مفهوم دین اجتماعی
وی تأکید کرد: باید مفهوم «دین اجتماعی» را با نگاهی گستردهتر تعریف کنیم؛ چراکه دین زمانی میتواند منشأ تولید سرمایه اجتماعی باشد که در متن جامعه حضور مؤثر داشته و بتواند میان ایمان، رفتار اجتماعی و مسئولیتپذیری عمومی پیوند برقرار کند.
نجاتی حسینی ادامه داد: همانگونه که از سرمایه اجتماعی سخن میگوییم، میتوان از «سرمایه دینی» و «سرمایه اجتماعی دینی» نیز سخن گفت؛ سرمایهای که ریشه در ایمان و آموزههای قرآنی دارد و در صورت قرار گرفتن در یک نظام اجتماعی کارآمد، میتواند زمینهساز ارتقای اخلاق، همبستگی و توسعه جامعه شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: برای تحقق این هدف، لازم است پژوهشهای علمی، سیاستگذاریهای فرهنگی و برنامههای اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گیرند تا ظرفیتهای دین در مسیر پیشرفت و توسعه جامعه بهدرستی مورد استفاده قرار گیرد.
انتهای پیام/ 121
