انسجام اجتماعی؛ فرمانی برای عبور از روزهای سخت
گروه سیاسی دفاعپرس: آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در پیام هفته دولت، ابتدا از اقدامات دولت چهاردهم و رئیسجمهور قدردانی کرده و شرایط دشواری را که دولت در آن مشغول فعالیت است مورد توجه قرار دادهاند. اما بخش مهم پیام در جایی است که رهبر انقلاب از ضرورت روایت قدرت و قوت ایران سخن میگویند و نسبت به سخنان ناامیدکننده، تضعیفکننده انگیزههای ملی و عمومی و همچنین «دوگانهسازیهای موهوم» هشدار میدهند. در ادامه نیز با صراحت اعلام میکنند که هر اقدامی که به انسجام اجتماعی آسیب بزند، ممنوع است.
اهمیت این جمله زمانی بیشتر روشن میشود که آن را در متن شرایط امروز ایران قرار دهیم. کشور در ماههای اخیر با یک وضعیت عادی سیاسی و اجتماعی مواجه نبوده است. تجربه جنگ و تهدید نظامی، فشارهای خارجی، تحریمها، مشکلات اقتصادی و معیشتی و همزمان جنگ گسترده روایتها، جامعه را در معرض فشارهای متعددی قرار داده است. در چنین شرایطی، دشمن تنها به دنبال اثرگذاری بر توان نظامی یا اقتصادی کشور نیست؛ تضعیف روحیه عمومی، ایجاد بیاعتمادی و تشدید شکافهای داخلی نیز میتواند بخشی از راهبرد فشار بر یک کشور باشد.
از همین منظر، تأکید آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای بر انسجام اجتماعی، صرفاً ناظر به یک توصیه اخلاقی یا دعوت به آرامش سیاسی نیست. انسجام اجتماعی در شرایط بحران، بخشی از قدرت ملی است. کشوری که بتواند در برابر فشار خارجی، جامعه خود را حول منافع مشترک متحد نگه دارد، قدرت مانور بیشتری برای عبور از بحران خواهد داشت. در مقابل، جامعهای که در اثر اختلافات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دچار فرسایش اعتماد شود، حتی در صورت برخورداری از ظرفیتهای قابل توجه، هزینه بیشتری برای عبور از بحران پرداخت خواهد کرد.
البته «انسجام» نباید با «نبود اختلاف» اشتباه گرفته شود. جامعهای که در آن نقد وجود نداشته باشد، جامعه منسجمی نیست؛ جامعهای است که امکان گفتوگو در آن تضعیف شده است. دولت باید نقد شود، عملکرد مسئولان باید مورد ارزیابی قرار گیرد و مشکلات اقتصادی و اجتماعی باید بدون تعارف مطرح شوند. آنچه آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای بر آن تأکید کردهاند، نفی نقد نیست؛ مسئله، اقدام یا سخنی است که از سطح اختلاف نظر عبور کرده و به تضعیف انگیزههای ملی، ایجاد دوقطبیهای کاذب و شکاف میان بخشهای مختلف جامعه منجر شود.
این تفکیک، بهویژه در شرایط فعلی اهمیت دارد. بیان یک ضعف با تبدیل کردن ضعف به تصویر مسلط از کشور متفاوت است. اگر تورم، بیکاری، مشکلات تولید یا دشواریهای معیشتی وجود دارد، وظیفه مسئولان انکار آنها نیست؛ بلکه باید برای حل آنها برنامه داشته باشند. اما میان «دیدن مشکل» و «بازنمایی دائمی کشور به عنوان مجموعهای از شکستها» تفاوت وجود دارد. پیام رهبر انقلاب نیز دقیقاً بر همین نکته تأکید دارد که ضعف و کمبود نیازمند اقدام و برنامه برای رفع است، نه برجستهسازی و روایتسازی ناامیدکننده.
از این منظر، مخاطب پیام فقط دولت نیست. جریانهای سیاسی، نمایندگان مجلس، فعالان رسانهای، نخبگان، مسئولان و حتی کاربران فضای مجازی نیز در برابر مسئله انسجام اجتماعی مسئولیت دارند. در شرایط جنگی و پساجنگی، یک جمله نسنجیده میتواند فراتر از یک اختلاف سیاسی معمولی اثر بگذارد و به احساس ناامیدی یا بیاعتمادی عمومی دامن بزند.
هشدار نسبت به «دوگانهسازیهای موهوم» نیز دقیقاً در همین چارچوب قابل فهم است. آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در پیام خود از دوگانههایی مانند «جنگ یا مذاکره»، «وفاق یا تندروی» و «سازش یا جنگطلبی» نام بردهاند و نسبت به پیامدهای چنین دوگانهسازیهایی هشدار دادهاند. مشکل این دوگانهها آنجاست که مسائل پیچیده کشور را به انتخابهای صفر و یکی تبدیل میکنند؛ گویی جامعه ناچار است میان دو قطب متضاد یکی را انتخاب کند و هرکس در یک طرف قرار نگرفت، در طرف مقابل تعریف شود.
این ادبیات، در شرایط عادی نیز میتواند به قطبیشدن جامعه منجر شود؛ اما در شرایط بحرانی، هزینه آن بیشتر است. کشوری که به انسجام نیاز دارد، نمیتواند دائماً نیروهای سیاسی و اجتماعی خود را در برابر یکدیگر تعریف کند. اختلاف دیدگاه میتواند وجود داشته باشد، اما باید یک سطح بالاتر از اختلافات سیاسی نیز وجود داشته باشد: منافع ملی و تمامیت کشور.
از سوی دیگر، انسجام اجتماعی صرفاً با توصیه و سخنرانی ایجاد نمیشود. اگر قرار است فرمان آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای درباره ممنوع بودن اقدامات ضد انسجام اجتماعی به یک راهبرد واقعی تبدیل شود، باید در عرصه حکمرانی نیز نمود پیدا کند. عدالت در تصمیمگیری، پاسخگویی مسئولان، کاهش تبعیض، حل مشکلات معیشتی، شنیدن صدای گروههای مختلف اجتماعی و افزایش کارآمدی، همگی از عوامل تقویتکننده انسجام هستند.
در واقع، بهترین راه مقابله با ناامیدی، صرفاً توصیه به «امیدوار بودن» نیست؛ بلکه ایجاد نشانههای واقعی از بهبود است. مردم زمانی به آینده امیدوار میشوند که آثار سیاستگذاری درست را در زندگی خود ببینند؛ بنابراین پیام هفته دولت را میتوان همزمان یک توصیه به جامعه و یک مطالبه از مسئولان دانست: جامعه نباید اجازه دهد اختلافات به شکاف تبدیل شود و مسئولان نیز باید با عملکرد خود زمینه اعتماد و همگرایی را تقویت کنند.
اکنون که ایران دورهای دشوار را پشت سر گذاشته و همچنان در معرض فشارهای مختلف قرار دارد، حفظ انسجام اجتماعی باید به یکی از شاخصهای مهم تصمیمگیری در کشور تبدیل شود. هر تصمیم، اظهارنظر یا سیاستی باید علاوه بر آثار سیاسی و اقتصادی خود، از این منظر نیز سنجیده شود که چه اثری بر سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی خواهد گذاشت.
پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در هفته دولت، از این جهت اهمیت دارد که مسئله انسجام را از سطح یک توصیه عمومی به سطح یک اولویت ملی ارتقا میدهد. معنای این تأکید آن نیست که مشکلات دیده نشوند یا نقدها خاموش شوند؛ بلکه معنای آن این است که مشکلات باید برای حل شدن روایت شوند، نه برای ناامید کردن جامعه؛ اختلافات باید برای رسیدن به راهحل مدیریت شوند، نه برای عمیقتر کردن شکافها.
ایران برای عبور از فشارهای آینده، به اقتصاد قوی، مدیریت کارآمد و توان دفاعی نیاز دارد؛ اما در کنار همه اینها، یک سرمایه کمتر قابل مشاهده نیز وجود دارد که اگر تضعیف شود، بازسازی آن بسیار دشوار خواهد بود: اعتماد و انسجام اجتماعی.
به همین دلیل شاید مهمترین بخش پیام هفته دولت را بتوان همین جمله دانست: «ارتکاب هرآنچه به ضرر انسجام اجتماعی باشد، ممنوع است.» این جمله در شرایط امروز ایران فقط یک توصیه سیاسی نیست؛ هشداری است درباره اینکه در دورههای بحران، گاهی بزرگترین آسیب به یک کشور نه از اختلاف نظر، بلکه از تبدیل اختلافات به شکافهای اجتماعی وارد میشود. حفظ ایران قوی، پیش از هر چیز نیازمند جامعهای است که با وجود همه تفاوتها، در نقاط اساسی و منافع ملی بتواند کنار یکدیگر بایستد.
انتهای پیام/381
