از واقعیت گزینشی تا قضاوت کلی؛ نقش روایت‌ها در جنگ شناختی
گروه استان‌های دفاع‌پرس- «زهرا رزقی» کارشناس ارشد روابط بین‌الملل؛ در دنیای امروز، کشورها فقط در میدان سیاست، اقتصاد و نظامی‌گری رقابت نمی‌کنند؛ آنها در میدان روایت‌ها نیز برای شکل‌دادن به تصویر خود و رقبایشان تلاش می‌کنند. در این میدان، مهم است که کدام بخش از واقعیت دیده شود، کدام بخش به حاشیه برود و چه برداشتی از آنها شکل بگیرد.
به نظام آموزشی دو کشور ایران و فرانسه نگاه کنیم. کشوری درگیر جنگ است و زیرساخت‌های آن، از جمله مدارس، آسیب دیده‌اند. مسائل معلمان و دانش‌آموزان این کشور واقعی و قابل بررسی‌اند؛ اما اگر این مسائل بدون توجه به شرایط جنگی و سایر ابعاد نظام آموزشی، به تصویری فراگیر از ناکارآمدی کل آن تبدیل شوند، بخشی از واقعیت جای تمام واقعیت می‌نشیند.
در سوی دیگر، کشوری قرار دارد که با آزادی، دموکراسی و پیشرفت شناخته می‌شود، اما نظام آموزشی آن نیز با مشکلاتی مانند کمبود معلم یا اعتراض‌های دانش‌آموزان روبه‌روست. این مشکلات به‌تنهایی برای قضاوت درباره کل نظام آموزشی کافی نیستند؛ همان‌طور که مشکلات کشور نخست نیز چنین نیستند. پرسش این است: چرا گاهی مشکلات یک کشور نشانه ناکارآمدی ساختاری تلقی می‌شوند، اما مشکلات کشور دیگر رخداد‌هایی محدود و مقطعی به شمار می‌آیند؟
از نگاه نظریه سیستم‌ها، هیچ مجموعه‌ای را نمی‌توان با چند رخداد محدود شناخت. نظام آموزشی شبکه‌ای از معلمان، دانش‌آموزان، مدارس، نهاد‌های مدیریتی و روابط میان آنهاست که در تعامل با شرایط محیطی فعالیت می‌کند. بنابراین، ارزیابی آن مستلزم بررسی هم‌زمان عملکرد اجزا، روابط میان آنها و شرایط حاکم بر سیستم است. نگاه سیستمی نه به معنای چشم‌پوشی از ضعف‌هاست و نه بزرگ‌نمایی توانمندی‌ها؛ بلکه تلاشی برای دیدن واقعیت در ابعاد مرتبط آن است.
اینجاست که جنگ شناختی اهمیت پیدا می‌کند. برای ساختن تصویری جهت‌دار، همیشه لازم نیست خبری جعل شود؛ گاهی انتخاب گزینشی خبرها، تکرار مداوم برخی رخدادها، نادیده‌گرفتن زمینه‌ها و تعمیم مشکلات یک بخش به کل مجموعه کافی است. در چنین وضعیتی، ممکن است خبرها واقعی باشند، اما تصویری که از کنار هم قرارگرفتن آنها ساخته می‌شود، ناقص و جهت‌دار باشد. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که انتخاب و برجسته‌سازی هدفمند اطلاعات، برای جهت‌دادن به ادراک مخاطب به کار گرفته شود. در این صورت، استاندارد دوگانه نه لزوماً در خود رخدادها، بلکه در معنایی شکل می‌گیرد که به آنها داده می‌شود.
در رقابت روایت‌ها، پرسش اصلی این نیست که کدام کشور بی‌مشکل یا کدام نظام آموزشی کاملاً موفق است؛ بلکه این است که آیا برای قضاوت درباره یک مجموعه، شواهد مرتبط و شرایط فعالیت آن را در نظر می‌گیریم؟ گاهی مسئله پنهان‌کردن واقعیت نیست؛ مسئله این است که از کدام بخش واقعیت، تصویری برای قضاوت درباره کل آن ساخته می‌شود. وقتی جزء جای کل می‌نشیند، ممکن است تصویر ما بر پایه واقعیت باشد، اما قضاوتی که از آن می‌سازیم، بازتاب تمام واقعیت نباشد.
انتهای پیام/
