جدال ایران با استعمار جهانی از دولت مصدق تا انقلاب اسلامی
گروه سیاسی دفاعپرس: فشارهای اقتصادی و محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، شباهتهایی با سیاست انگلیس در اوایل دهه ۳۰ خورشیدی، پس از ملی شدن صنعت نفت ایران به رهبری «دکتر محمد مصدق» دارد. با این حال، تفاوت مهم شرایط کنونی با آن دوره، توانایی ایران برای مقابله با فشارهای خارجی از طریق جنگ نامتقارن و ایجاد اختلال در بازارهای جهانی انرژی است.

پس از ملی شدن صنعت نفت ایران در اسفند سال ۱۳۲۹ به ابتکار محمد مصدق، دولت انگلیس برای وادار کردن تهران به عقبنشینی، مجموعهای از اقدامات اقتصادی و سیاسی را در دستور کار قرار داد. لندن با جلوگیری از صادرات نفت ایران، اعمال محاصره دریایی، مسدود کردن داراییهای بانکی ایران و محدود کردن صادرات کالاهای اساسی، تلاش کرد اقتصاد کشور را تحت فشار قرار دهد. همچنین با خروج کارشناسان انگلیسی از تأسیسات نفتی آبادان، فعالیت پالایشگاهها و بخش مهمی از صنعت نفت ایران مختل شد.
در نتیجه این اقدامات، تولید نفت ایران بین سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ حدود ۹۶ درصد کاهش یافت و درآمدهای نفتی کشور تقریباً به صفر رسید. در همین دوره، شرکتهای نفتی خارجی از جمله شرکت نفت انگلیس و آرامکو با افزایش تولید خود، بخشی از کمبود نفت ایران در بازار جهانی را جبران کردند.
بحران اقتصادی و ناتوانی دولت مصدق در کاهش فقر، به تدریج موجب تضعیف ائتلاف سیاسی حامی او شد. انگلیس و آمریکا نیز با بهرهگیری از اختلافات داخلی و عملیات تبلیغاتی، زمینه کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را فراهم کردند. این کودتا با مشارکت سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و سازمان اطلاعات انگلیس (امآیسیکس) به سرنگونی دولت مصدق انجامید. یک سال بعد، توافق نفتی جدیدی میان ایران و شرکتهای غربی منعقد شد که اگرچه سهم ایران از درآمدها را افزایش داد، اما همچنان ۷۵ تا ۷۹ درصد منافع را به شرکتهای انگلیسی و آمریکایی اختصاص میداد.
به اعتقاد «اریک لوب» پژوهشگر روابط ایران با جهان، شرایط کنونی نیز از برخی جهات یادآور آن دوره است. دولت دونالد ترامپ، پس از ناکامی در دستیابی به اهداف خود از طریق قدرت نظامی مستقیم، بر محاصره دریایی و انزوای اقتصادی ایران تمرکز کرده است. واشنگتن همچنین به دنبال اعمال فشار بر ساختار سیاسی ایران و افزایش نارضایتیهای داخلی است.
با این حال، ایران امروز در مقایسه با دوران مصدق از ظرفیتهای سرنوشتسازی برای مقابله برخوردار است. از سوی دیگر، ایران با هدف قرار دادن نفتکشها و زیرساختهای انرژی کشورهای عربی خلیج فارس و ایجاد انسداد در تنگه هرمز، هزینههای اقتصادی جنگ را افزایش داده است. اهمیت تنگه هرمز و همکاری با نیروهای مسلح یمن در محدوده تنگه بابالمندب نیز به ایران امکان داده است تا بر یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی و تجارت جهانی تأثیر بگذارد. این اقدامات به افزایش قیمت نفت و برخی مواد اولیه در بازارهای جهانی منجر شده و فشار اقتصادی و سیاسی بر آمریکا و دیگر کشورها را تشدید کرده است.
در مجموع، اگرچه تحریمهای آمریکا مشکلات اقتصادی ایران، از جمله کاهش ارزش پول ملی، تورم و رکود را تشدید کردهاند، اما تجربه چند دهه تحریم نشان میدهد که فشار اقتصادی به شکست ایران منجر نمیشود. تفاوت اساسی امروز با دوران مصدق در آن است که ایران طی چند دهه، ظرفیتهای بیشتری برای مقاومت در برابر فشار خارجی ایجاد کرده است؛ بنابراین، تشدید محاصره اقتصادی نیز تضمینی برای تحقق اهداف واشنگتن نخواهد بود.
انتهای پیام/ 999
